Een bijzondere wandklok

Soms kom je een klok tegen die je niet kunt plaatsen, te weinig aanknopingspunten om er een regio of zelfs maar een land aan te kunnen hangen. De klok uit afbeelding 1 is zo’n klok.

Afbeelding 1

Dit artikel zal proberen om de diversen kenmerken van de klok tegen het licht te houden en waar mogelijk te koppelen aan andere bestaande klokken.

Kenmerken uurwerk
Alvorens dieper op de klok in te gaan worden eerst de meest in het oog springende kenmerken van de klok op een rijtje gezet:

• Gladde messing stellingpoten met vierkante basementen
• Slagwerk aan linker zijde van het uurwerk en de belhameras aan rechterzijde
• Zeer groot kroonrad zonder tussenrad
• Slingerophanging met contragewicht boven het draaipunt
• De gekromde veer voor de slagwerklichting heeft een Goorse vorm
• De bokkepoot heeft een haakse hoek
• Het Spilrad is gelagerd in voorste stijl
• Twee inkepingen voor de veer van de belhamer as (belvolume)
• De vorm van de behuizing van de klok

Zie voor deze kenmerken afbeelding 2 t/m 5 (niet alle kenmerken zijn zichtbaar).

Toelichting
Het uurwerk is relatief klein van afmetingen (19,5 cm hoog, 16 cm breed en 13 cm diep). Het is zwaar gebouwd en bevat relatief veel ijzer; de stijlen, de lichters en de hameras zijn van ijzer. De afwerking van de onderdelen is opmerkelijk, veel onderdelen hebben een versiersel, zie als voorbeeld de inkeping in de achterstijl voor de slagwerklichter (zie afbeelding 6).
Zaken die echt in het oog springen zijn het grote kroonrad (7,5 cm) dat direct aangedreven wordt door het grondrad en de bijzondere uitvoering van de slinger met een verstelbaar contragewicht boven het draaipunt. Afwijkend is ook de slagwerklichting die aan de linkerzijde van het uurwerk zit, hierdoor is de belhamer verhuisd naar de rechterzijde.

Afbeelding 2, 3 en 4

Behuizing
De klok heeft een ijzeren omkasting die opmerkelijk fraai is afgewerkt, niet alleen de onderzijde is fraai uitgezaagd maar ook de bovenste plaat van de dubbele zolder (zie afbeelding 1 en 7). Het uurwerk staat op een ijzeren onderplaat die een metalen gezaagde sierlijst heeft. De deuren draaien in de onderste plaat en de bovenste plaat. De ophanghaak van de klok bevindt zich aan de bovenste zolderplaat en de 2 wijd uitstaande wandsteunen zitten aan de achterplaat (zie afbeelding 8). Zowel de wijzerplaat en de achterplaat zitten middels sleuven in de onderste en bovenste plaat vast. De klok heeft aan de voorzijde en de beide zijden loodstukken. De slinger is relatief lang, 48 cm (zie afbeelding 8).

Afbeelding 5

Originaliteit
Uiteraard moet de vraag gesteld worden wat er origineel is aan de klok en wat niet. De wijzerplaat is duidelijk een latere toevoeging, de plaat heeft geen leeftijd en de cijferring is op de wijzerplaat gesoldeerd. Ook de belsteun is van later datum, de resten van de originele steun zijn nog aanwezig.
Daarnaast zijn er aantal onderdelen waarvan niet duidelijk is of ze origineel zijn, twijfelgevallen dus;

• De incomplete wekker 
• De slinger met ophanging
• De wijzers
• De loodstukken
• Deurtjes

De kast riep in eerste instantie wat twijfels op, maar bij nader inzien is er toch geen reden om aan de originaliteit ervan te twijfelen.

Afbeelding 6

Determinatie kast

De bijzondere vorm van behuizing van de klok is on-Nederlands. Met name de vorm van de onderste sierlijst is ongewoon en komen we soms tegen bij vroege Duitse Gotische wandklokken. Het ophangsysteem met de breed uitstaande wandsteunen komen we tegen bij klokken uit de Gruyere (het huidige Zwitserland), bijvoorbeeld bij de klokken van Doutaz. Ook de lengte van slinger vertoont gelijkenis met de Gruyere klokken.
De loodstukken aan de klok lijken Nederlands maar zijn twijfelachtig en het lijkt aannemelijk dat de klok ooit uitgezaagde ijzeren beschilderde sierstukken heeft gehad of mogelijk sierstukken van messing.

Determinatie uurwerk
Zowel de klok als het uurwerk doen in eerste instantie Duits aan, de vorm van de klok en het vele ijzer in het uurwerk. De messing stellingpoten lijken echter meer van Nederlandse makelij. Zowel de ijzeren stijlen en gehoekte bokkepoot komen zowel in Nederland en Duitsland voor. Het bijzonder grote kroonrad dat direct door het grondrad aangedreven wordt is een bijzonderheid evenals de slinger met verstelbare contragewicht boven het draaipunt. Er zijn geen tekenen van een eerdere balansgang en de slinger kan uiteraard een latere vervanging zijn maar er is niets dat daar op wijst. De wekker is verwijderd en wat er van over is, lijkt niet origineel.

Afbeelding 7

Simon Douw
Een slinger met een contragewicht komt weinig voor bij huis-uurwerken. Deze uitvinding van Simon Douw zien we met name bij torenuurwerken die omgebouwd werden van foliot/balans naar een slinger, de reden hiervoor was om de slingerlengte te beperken. Bij een hangklok is er eigenlijk geen enkele noodzaak om een dergelijke slinger toe te passen. Zo ook bij deze klok, de slingerlengte die o.b.v. het tikgetal 65 cm lang zou moeten zijn is nu met het contragewicht slechts 48 cm lang. Ook is de klok niet omgebouwd en heeft nooit een balans of foliot gehad. Op de gesoldeerde slingerhouder en het contragewichtje na, lijkt de slinger toch origineel.

Afbeelding 8

Uiterlijk
Het uiterlijk van de klok is waarschijnlijk in de loop van de tijd gewijzigd. De wijzerplaat is zeker een vervanging en ook alle loodstukken zien er niet overtuigend uit. Het is goed denkbaar dat de klok een geheel beschilderde wijzerplaat heeft gehad met de eerder genoemde uitgezaagde en beschilderde ijzeren belhekken rondom.

De deuren hebben wel leeftijd maar het is niet zeker of ze origineel bij de klok horen. Bij een dergelijke klok zou je eerder dichte beschilderde ijzeren deuren verwachten.
Kortom, de klok beoordelen op zijn uiterlijk is een hachelijke zaak omdat de originele klok er weleens heel anders uit kan hebben gezien.

Expertise
Omdat er veel onzeker en te weinig kennis is, heb ik expertise ingeroepen van experts die meer verstand van dergelijke klokken hebben dan ondergetekende. John Robey en een aantal Duitse experts hebben naar de klok gekeken en deze beoordeeld. Beide experts komen eigenlijk tot dezelfde conclusie; de klok is van Duitse makelij en mogelijk uit het gebied dat we tegenwoordig als Zwitserland kennen. Ook qua originaliteit onderschrijven de experts hetgeen in dit artikel beschreven is. Daarnaast is geopperd dat het mogelijk om een Meisterstück gaat. Een werkstuk van een gezel dat zijn kunnen bewees en hem toegang verschafte tot het gilde maar dit is echter speculatie.

Maar toch
Ondanks het feit dat ik geen reden heb om aan de mening van de experts te twijfelen, wil ik toch graag enige nuance aanbrengen en een kleine mogelijkheid voor een andere herkomst openlaten. Bijna alle bijzondere kenmerken van het uurwerk komen namelijk ook in Nederland voor. Met name de klokken gemaakt door Daniël Kaspool hebben redelijk veel overeenkomsten met de hier besproken klok.
Het zijn echter de compacte bouw van het relatief kleine uurwerk, de brede ijzeren stijlen en de “hoop en spikes” die ook wat mij betreft de weegschaal naar de Duitse kant laten doorslaan.
Wanneer de klok Duits is, lijkt een datering van rond 1700-1750 aannemelijk, mocht de klok toch Nederlands zijn dan is het derde kwart van de 17^e eeuw ook mogelijk.

Al met al was het een leuke exercitie om deze afwijkende klok te onderzoeken. 

Met dank aan Dr. John A. Robey HonFBHI en Rob Memel

Foto’s

Alle foto’s: W. Meinen

Afbeelding 1 – De klok in kwestie
Afbeelding 2 – Linker vooraanzicht van het uurwerk
Afbeelding 3 – Rechter zijaanzicht van het uurwerk
Afbeelding 4 – Rechter achterzijde van het uurwerk
Afbeelding 5 – Bovenzijde van het uurwerk (zolder)
Afbeelding 6 – Fraaie details van de achterstijl
Afbeelding 7 – Bovenzijde van de kast
Afbeelding 8 – Achterzijde van de klok met slinger

Geraadpleegde literatuur:

Gothic Clocks to Lantern Clocks – J. Robey, Horloges Rustiques – Musee International d’Horlogerie